Blijven we de georganiseerde miljardendiefstal tolereren, of gaan we er iets aan doen?

"We hoeven niet langer te pikken dat een groep superrijken en multinationals onze samenleving letterlijk aan het leegzuigen is", zegt @johncrombez

De Paradise Papers tonen nog maar eens aan hoe een groep superrijken en multinationals onze samenleving letterlijk aan het leegzuigen is. Vreemd genoeg ebt de verontwaardiging daarover weer heel snel weg. Ik denk dat dat komt omdat we het met zijn allen iets te normaal zijn gaan vinden dat niet iedereen zijn fair deel doet. Waarom is dat zo?

‘Ja maar, we doen niks illegaals’, zeggen ze. ‘Het mag.’ Dat is eigenlijk het ergste van al. Dat deze miljardendiefstal die samenlevingen aan het ontwrichten is, niet eens altijd illegaal is. Dat hij onder druk van een machtige lobby is georganiseerd door de magistratuur en de politiek, zoals ten overvloede geïllustreerd wordt door de getuigenissen in de parlementaire onderzoekscommissies over Kazachgate en de Panama Papers. Dat hij wordt goedgepraat door een elite die zich maar al te graag aanschurkt tegen die superrijken en multinationals. Zelfs in de media die alle lof verdienen omdat ze tijd, mensen en middelen investeren om de schandalen aan het licht brengen, valt te lezen dat de slinger niet te ver mag doorslaan. Hallo! De slinger is al doorgeslagen. In de verkeerde richting.

Weet je wat? Het is niet normaal. Want stel je eens voor wat we allemaal zouden kunnen doen als die spreekwoordelijke 0,01 procent - die superrijken en multinationals, die de winsten die ze uit de samenleving halen uit puur egoïsme en pure geldzucht verstoppen in belastingparadijzen - als zij wél hun eerlijke deel zouden bijdragen? Wereldwijd gaat het over minstens 600 miljard euro per jaar. Wachtlijsten in de gehandicaptenzorg, jongeren die bij gebrek aan opvang de nacht in de cel moeten doorbrengen, de files die elke dag langer worden, pensioenen die mensen in de armoede duwen, de broodnodige klimaatinvesteringen… Veel maatschappelijke uitdagingen waar we vandaag mee geconfronteerd worden zouden veel sneller een antwoord kunnen krijgen. Of we zouden de belastingen van de 99,99 procent kunnen verlagen, ook dat. Maar nee, ergens in de achterkamers van de macht heeft men beslist dat een kleine groep geprivilegieerden lustig mag verderdoen om de welvaart waar we met zijn allen toe bijdragen naar een steeds kleinere groep door te sluizen.

We hoeven dat niet langer te pikken. Laat me heel duidelijk zijn: de notie dat het normaal is en we er niets aan kunnen doen, is fout. We kunnen er wél voor zorgen dat superrijken en multinationals hun fair deel meebetalen.

Om dat uit te leggen neem ik u graag even mee naar het recente verleden. In België heeft de democratie gefaald, want ze heeft tegen de belangen van de overgrote meerderheid van burgers en bedrijven in toegestaan dat de fiscale onrechtvaardigheid een ongekend niveau van ethisch falen heeft bereikt. Ondanks de bevindingen van de onderzoekscommissies in het parlement, die haarfijn hebben blootgelegd in wiens belang en op wiens aandringen bijvoorbeeld de afkoopwet tot stand is gekomen, wordt dat systeem nu in stand gehouden. Meer nog: dezer dagen is het gevecht om het voortbestaan ervan de belangrijkste politieke drijfveer van een aantal van onze toppolitici. 

Tekenen van hoop/Resultaten die kunnen tellen

Omdat onze gelatenheid, ons idee dat het allemaal normaal is, het sterkste wapen is van zij die verder willen frauderen en ontduiken, wijs ik er graag op dat er in het verleden grote stappen voorwaarts zijn gezet. Na de bankencrisis en vooral als gevolg van de strijd tegen het terrorisme, hebben we het afgelopen decennium wereldwijd enkele belangrijke doorbraken gezien.  In de VS kwam er een wet die eiste dat er transparantie moest zijn over alle transacties van Amerikanen, uit welk land dan ook. Het Zwitsers bankgeheim sneuvelde en er ontstond wereldwijd een automatische uitwisseling van bankgegevens. In ons land verdient Koen Geens die pluim. 

Ondertussen duwde de OESO er internationale regels door om multinationals hun eerlijke deel te laten betalen. Niet méér belastingen, maar hun eerlijke deel. Dat proces verloopt met horten en stoten, maar het is bezig. In het Brits parlement zei de conservatieve premier Cameron dat ‘sommige vormen van ontwijking niet langer aanvaardbaar zijn’, later volgden Barack Obama en in zijn zog de hele G20. In ons land werd in 2012 een deel van de belastingontwijking door bedrijven onwettelijk gemaakt, dankzij de zogenaamde antimisbruikbepaling.

Er werd ook resultaat geboekt. Toen een klokkenluider dossiers van de Zwitserse bank HSBC aan de inspectiediensten doorspeelde, was de eerste Swiss Leaks een feit. De bank slaagde er via juridische spitstechnologie nog in om de gegevens voor de Franse rechtbank onbruikbaar te maken, maar in België ving ze bot.  In de loop van de jaren slaagde de Belgische overheid in om liefst 400 miljoen euro aan ontdoken belastingen alsnog te innen. Daarna viel het stil: LuxLeaks, PanamaLeaks of Huts op de Bahama’s, brachten niet meer dan een paar miljoen meer op. 

De taal van de lobby

Dat is geen toeval. Degenen die ons graag willen laten geloven dat het niet kan lukken om de 0,01 procent te laten bijdragen, zijn opnieuw aan de winnende hand.  Het internationale enthousiasme dat tussen 2010 en 2015  tot resultaten heeft geleid, is weggesmolten. Het is weer lippendienst troef, met de Nederlandse premier Rutte als kampioen. Het discours van voor 2010 is weer helemaal terug, en het is de taal van de lobby: ‘we moeten die bedrijven bij ons houden’, ‘onze concurrentiepositie is in het geding’, ‘we moeten mee met het buitenland’... 

Wat die lobby vermag, blijkt uit de manier waarop de afkoopwet in ons land tot stand is gekomen. Ik wil hier een sterk pleidooi lanceren om de getuigenissen van politici, kabinetsleden, magistraten en advocaten  die in de loop van de afgelopen maanden in de parlementaire onderzoekscommissies zijn afgelegd, publiek te maken. Want wie de moeite doet om ze te lezen, krijgt van naaldje tot draadje uitgelegd hoe de diamantsector er na een jarenlange lobbycampagne in geslaagd is om de wetgeving op haar maat te laten schrijven. In het Britse parlement zorgde een gelijkaardige onthulling voor grote maatschappelijke ophef, bij ons het het nagenoeg stil gebleven. 

Ik probeer het verhaal hier in sterk ingekorte (en helaas iets minder spannende) versie te vertellen. Begin jaren 2000 probeerde de diamantsector rechtstreeks en via een aantal advocaten een wet te laten stemmen die lastige fraudebestrijders op afstand moesten houden. Er worden voorstellen gedaan om onderzoeksrechters weg te houden uit de diamantsector. Ze proberen af te dwingen dat diamanten niet langer in beslag mogen worden genomen. Jarenlang mislukken die pogingen. Tot de diamantairs het over een andere boeg gaan gooien. Rond 2009 duiken hun advocaten op op partijhoofdkwartieren en op ministeriële kabinetten. In hun aktetassen: voorstellen van wetteksten die het mogelijk moeten maken om de straf voor zware fraudegevallen simpelweg… af te kopen. U leest het goed: wie fraudeert en gepakt wordt, moet voor de diamantlobby de kans krijgen om zijn gevangenisstraf met een som geld ongedaan te maken. De achterliggende logica is duidelijk: als we geen schrik meer moeten hebben voor de cel, waarom zouden we dan niet blijven frauderen?  Maandenlang worden politici bewerkt, huidig N-VA-minister Jan Jambon richt zelf een heuse ‘diamantclub’ op in het parlement, met als doel de zaak van de diamantairs te bepleiten. 

En dan gebeurt er iets vreemds. Het gebruikelijke legertje lobbyisten krijgt plots hoog gezelschap: de Franse regering en een een clubje miljardairs uit Kazachstan gaan zich met de zaak bemoeien, omdat de miljardairs er hun voordeel mee kunnen doen en de Franse regering er in ruil een lucratieve helikopterdeal voor in de plaats krijgt. Van dan af aan gaat het snel, en de hoogste politieke regionen zijn betrokken. Uit de getuigenis van een Procureur-Generaal blijkt dat het Belgisch Ministerie van Justitie rechtstreeks de opdracht geeft aan Justitie om aan tafel te gaan zitten met de diamantsector om de wettekst te schrijven. Vervolgens beslist de ministerraad dat de wet er moet komen. En ze komt er, in 2011, door het parlement gejaagd in een paar dagen tijd, in een periode van erg lang lopende zaken. 

Wat mij het meest stoort is dat het parlement wetens en willens een vorm van klassenjustitie in de wet schrijft, ondanks de aantoonbare maatschappelijke schade die ze aanricht. Ondanks de miljarden die de samenleving misloopt omdat we fraudeurs blijven beschermen. En ondertussen stelt de huidige regering van N-VA, CD&V en Open Vld alles in het werk om de afkoopwet in stand te houden. Ondanks het schandaal dat aan de totstandkoming van de wet voorafging, en ondanks het feit dat dat schandaal nu uitvoerig is gedocumenteerd door een parlementaire onderzoekscommissie, heeft de regering in het Zomerakkoord beslist om de afkoopwet nieuw leven in te blazen. Nog voor de onderzoekscommissie naar Kazachgate haar werkzaamheden heeft afgerond. Weerom blijkt hoe machtig de lobby is. 

En toch weiger ik mij neer te leggen bij die gang van zaken.

En toch weiger ik mij neer te leggen bij die gang van zaken. Nogmaals: nee, het is niet normaal dat een klein clubje superrijken en multinationals zijn eerlijke deel niet doet. België heeft haar eigen antimisbruikbepaling. België heeft bewezen dat het meer dan 400 miljoen euro kan innen na de eerste Swissleaks. Het kan dus, en het zou goed zijn mocht de bevolking bij de verkiezingen van 2019 op basis van goede, heldere en volledige informatie een duidelijke keuze kan maken. Blijven we de georganiseerde miljardendiefstal tolereren, of gaan we er iets aan doen? Want net zoals het een politieke keuze is om de rode loper uit te rollen voor de fraudeurs, is het een politieke keuze om hen een halt toe te roepen.

Ja, het kan. Neem één voorbeeld. De verplichtingen voor multinationals om per land hun activiteit en winst vast te stellen en hem daar ook te belasten, kunnen veralgemeend, transparant, afdwingbaar worden. Zo kunnen we kunnen de gaten dichten waarlangs een groep multinationals hun aandeelhouders belastingvrije rendementen aanbieden die abnormaal hoog zijn. Zo kunnen we eindelijk iets doen aan het gegeven dat enkele honderden mensen meer bezitten dan de rest van de wereldbevolking samen. Alleen als we die scheeftrekking rechtzetten, zullen we op termijn de maatschappelijke uitdagingen waarover ik hierboven sprak, de baas kunnen. Alleen dan kunnen we de belastingen voor de 99,99 procent anderen naar beneden halen, kunnen we hen ook in de toekomst goed onderwijs, een werkbare job en een goed pensioen garanderen. 

Voor mij is dat niet alleen de kern van de politieke strijd voor de komende jaren. Het is het fundamentele gevecht voor het voortbestaan van een samenleving waarin we samen delen in de welvaart en samen beslissingen nemen. Het alternatief is een wereld waarin op termijn alleen nog een kleine club bevoorrechten de lakens uitdeelt.

Deze discussie werd gesloten.