Evaluatie van de kernuitstap tijdens de periode 1999 tot 2025 door Frank Van Dessel

Wet op de kernuitstap 2003, uitvoerige voorbereiding.

In 2003 werd de wet op de kernuitstap gestemd in het parlement. Het bijbouwen van nieuwe installaties werd verboden en de ouderdom van de bestaande kernreactoren in Doel en Tihange werd begrenst op 40 jaar.

De kernreactoren Doel 1, Doel 2 en Tihange 1 zouden worden buiten dienst genomen in 2015, Doel 3 in 2022, Tihange 2 in 2023, Doel 4 en Tihange 3 in 2025.

De wet die de kalender vastlegt om het gebruik van kernenergie voor industriële elektriciteitsproductie was niet zo maar uit de lucht komen te vallen. Reeds in 1999 was deze maatregel in het regeerakkoord Verhofstadt I opgenomen (Paarse regering met PVV/MR, SP/PS, Agalev/Ecolo). Voorafgaande onderzoeken volgden mekaar op: Commissie Energie 2030, Commissie D’Haeseleer, Ampère commissie. Rapporten en studies werden door de regering besteld en afgeleverd: Rapport Ampère, Rapport Federaal Planbureau, Studie uitgevoerd in opdracht van Aminal. De gegevens werden getoetst aan de Kyoto Doelstelling en het Europees Klimaat Programma.

Parlementaire hoorzittingen met afgevaardigden van o.a. de volgende instanties werden ingericht : Ampère commissie, Electrabel, NIRAS, Planbureau, expert van het Duitse Parlement, Europese Commissie.

Ook de vakbondsorganisaties ABVV, ACV en ACLVB werden tijdens de vooronderzoeken uitgenodigd.

De kernuitstap werd voorbereid: investeringen in alternatieven voor nucleaire energie werden onderzocht: STEG-centrales, REG- initiatieven, WKK-toepassingen, Afval- en biomassaverbranding. Naast de stook met biogas, vergassing (IGCC - Integrated Gasification Combined Cycle) wervelbedverbranding (FBC - Fluidized Bed Combustion) werden uitvoerige studies van hernieuwbare energie, PV- en windmolenparken en stockagetechnieken besteld en afgeleverd.

Onvoldoende investering

Door onvoldoende wils-, twijfel en draagkracht van de opeenvolgende regeringen werd er onvoldoende geïnvesteerd in alternatieve energiebronnen om de eerste kernuitstap van Doel 1, Doel 2 en Tihange 1 probleemloos te kunnen laten verlopen.

Het sterke lobbywerk en de campagnes van de nucleaire industrie verzameld onder het Nucleair Forum waren hier zeker niet vreemd aan. Volgens het Nucleair Forum is kernenergie koolstofarm waardoor het samen met hernieuwbare energie de oplossing biedt voor de opwarming van het klimaat. Het Nucleair Forum bestaat uit 12 organisaties met Engie Electrabel als een van de voornaamste belanghebbende. Maar ook: Tractebel (dochter van Engie, studiebureau in energie- en infrastructuurprojecten) Synatom (dochter van Electrabel en bij wet aangeduid om de Belgische kerncentrales van splijtstof te voorzien en de provisies te beheren die voor de toekomst worden aangelegd om de ontmanteling van de kerncentrales te dekken), Laborec (dochter van Engie, technisch bijstand en advies centrales) Tecnubel ( 50% Engie – 50% SCK–CEN, Ontmanteling en decontaminatie van nucleaire installaties) SCK-CEN (Studiecentrum voor Kernenergie) In 2009 kwam er een akkoord tussen de regering Van Rompuy en het toenmalige GDF Suez om de levensduur van de drie oudste reactoren met 10 jaar te verlengen in ruil voor een nucleaire belasting. Door val van de regering kon dit akkoord niet worden uitgewerkt.

2011 - kernramp in Fukushima

Door de kernramp in Fukushima in 2011 legde Duitsland 7 kerncentrales stil. In 2021 zullen er nog 6 sluiten om in 2022 de laatste 3 kerncentrales buiten bedrijf te stellen. Ook in België werd de veiligheid van kerncentrales in vraag gesteld. Na Tree Miles Island (1979) Tsernobyl (1986) en Fukoshima (2011) moest de risicoanalyse dringend worden herzien. Een studie naar de ‘Economische impact van een kernramp in Doel’ werd door Greenpeace Belgium bij Ir Bart Martens besteld. Het resultaat was schokkend: de kans van een kernramp ligt in de praktijk 200 maal hoger dan theoretisch tot nog toe werd berekend. In het INES 5-scenario - zware beschadiging van de reactorkern, al dan niet met een gedeeltelijke kernsmelt, maar met een intact koepelgebouw, waardoor de radioactieve besmetting grotendeels beperkt blijft tot de site van de kerncentrale en de directe omgeving - wordt het totale economische waardeverlies van een kernramp in reactor Doel 4 geschat op 23 miljard euro. Bij een worst case-scenario van niveau INES 7, type Tsjernobyl (1986) en Fukushima (2011) lopen de kosten op tot 742 miljard euro in het basisscenario waarbij de besmettingsniveaus van Fukushima als uitgangspunt werden genomen.

Tihange 1 blijft tot 2025 in dienst

Ook in België kwamen de exploitaties van de kerncentrales onder druk. Het akkoord tussen de regering Van Rompuy Rompuy en GDF Suez om de levensduur van de drie oudste reactoren met 10 jaar te verlengen werd niet in wet omgezet. In 2013 werd de wet van 2003 herzien. Slechts Tihange 1 mocht tot 2025 verder blijven produceren. Doel 1 en 2 zouden in 2015 worden buiten dienst gesteld.

Doel 3 en Tihange 2, scheurtjesreactors

In 2012 werden tijdens een geplande revisie in de stalen wand van de reactorvaten van de kernreactor Doel 3, via inspectie met behulp van ultrasone meetsondes, duizenden kleine scheurtjes aangetroffen. Ook de reactorkuip van Tihange 2, door dezelfde fabrikant vervaardigd, werden via ultrasoon onderzoek vergelijkbare foutindicaties gevonden. Er werd beslist dat de reactoren niet opnieuw mogen worden opgestart voordat er duidelijkheid is over de aard en de oorsprong van deze foutindicaties. De ontdekte fouten zouden waterstofvlokken zijn met een gemiddelde lengte van 12 tot 16 mm en de dikte van een sigarettenblaadje, laminair georiënteerd. Dit betekent dat ze evenwijdig met de kromming van de wand van het reactorvat mee lopen. ENGIE Electrabel dient na uitgebreide verplichte verdere onderzoeken justicatiedossiers in bij Fanc. Na analyse en na raadpleging van nationale en internationale experts geeft Fanc op 17 mei 2013 de toestemming onder voorwaarden voor de heropstart. ENGIE Electrabel dient bijkomende onderzoeken te laten realiseren.
Vermits nieuwe onderzoeken onvoldoende verklaringen tonen dienen de kernreactoren Doel 3 en Tihange 2 in maart 2014 terug worden gestopt. Eerst in november 2015 geeft Fanc groen licht tot het in bedrijf stellen van Doel 3 en Tihange 2 na bijkomende onderzoeken van AIB-Viçotte, Bel V, het Amerikaanse Oak Ridge National Laboratory en een werkgroep van vier Belgische professoren (bron: Fanc).

Prof. Walter Bogaert: “De metaalwand van de reactor is vervaardigd uit staal van 20 centimeter dik, met een binnenbekleding van inox, om corrosie door het hete reactorwater (tot 340°C) aan de binnenzijde te bep erken. Het is met die 20 cm dikke reactorwand dat het verkeerd gaat. Nieuwe, grondige inspecties in 2014 lieten niet alleen méér, maar ook grotere scheuren dan in 2012 zien. Verschillende 'scheurtjes' blijken soms 'scheuren', met maximale afmetingen van 17,9 bij 7,2 centimeter. En het zijn er veel: 13.047 in Doel 3 en 3.149 in Tihange 2. Voor Doel betekent dit dat er in sommige delen van het reactorvat meer dan 40 'scheurtjes' per kubieke decimeter worden aangetroffen. Het argument dat ze slechts 'zo dun zijn als een sigarettenblaadje' houdt wetenschappelijk geen steek. De stalen matrix hangt gewoon niet meer aan elkaar.”

Het Fanc (Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle) is de wettelijke nucleaire waakhond die de bevolking en het leefmilieu dient te beschermen tegen de uit ioniserende stralingen voortspruitende gevaren. Bij een doorlichting van het International Atoomenergieagentschap (IAEA) in 2013 bleek dat het Fanc wordt gefinancierd door een overheidsheffing voor de nucleaire bedrijven in ons land. De bijdrage van Electrabel is goed voor tachtig procent van het totale bedrag. Het Fanc wordt m.a.w betaald door de bedrijven die moet controleren. De controlerende dochter van Fanc, Bel V, wordt prestatiegericht betaald. De grootorde van de tarieven wordt wel door het Fanc bepaald.

Doel 4 stopt door oliegebrek, levensduurverlenging voor Doel 1 en Doel 2 wordt een feit

Op dinsdag 5 augustus 2014 schakelde de centrale Doel 4 zich automatisch uit, als gevolg van smeeroliegebrek van de stoomturbine. Er bleek een uitsluitend manueel bedienbare kraan open te staan. Dit gaf zeer sterke vermoedens van een sabotagedaad. Het door het federale parket geopende gerechtelijk onderzoek naar een dader heeft nog steeds geen resultaat opgeleverd. Na de herstelling van de turbine werd Doel 4 op 19 december terug opgestart.

Op 30 november 2015 werd ook de wet op de levensduurverlenging voor Doel 1 en Doel 2 tot 2025 goedgekeurd. Einde december waren zowel Doel 1 als Doel 2 terug in bedrijf.Voor het langer openhouden van de oudste kernreactoren moest Electrabel fors investeren: 600 miljoen euro voor Tihange 1 en 700 miljoen euro voor Doel 1 en 2. Komt daarbovenop de supplementaire rekening aan het NIRAS (Nationale instelling voor radioactief afval en verrijkte splijtstoffen). In 2014 bedroegen de nucleaire voorzieningen 7,635 miljard euro. Ruim 3,1 miljard euro daarvan is bestemd voor de afbraak, de rest voor het beheer van de hoogradioactieve, uitgewerkte kernbrandstof. In 2017 is dit bedrag al opgelopen tot 8 miljard. Maar eind 2016 waarschuwde de Commissie Nucleaire Voorzieningen de regering dat deze rekening fel onderschat was.

Nucleaire provisies, mistige voorzieningen.

In België zijn de uitbaters van nucleaire installaties verplicht gelden te voorzien voor de financiering van de ontmanteling van hun installaties en de bouw en het beheer van een lange termijnopslag voor het kernafval. Electrabel is veruit de grootste betaler. Volgens de Commissie Nucleaire Voorzieningen eind 2016 dient Electrabel in twee jaar tijd 1,6 miljard euro extra te reserveren als provisie. De provisies worden beheerd door Synatom, een dochterbedrijf van Electrabel NV (alle aandelen zijn in handen van Electrabel, met uitzondering van één specifiek aandeel dat aangehouden wordt door de Belgische Staat). De wet laat toe dat driekwart van de aangelegde provisies uitgeleend mogen worden aan de kernenergieexploitanten of Synatom mag de gestorte provisies terug uitlenen aan Electrabel, à fond puur boekhoudkundige provisies. Niras-topman Marc Demarche: “De jongste jaren zijn er bijkomende garanties ingebouwd”. Demarche voegt er ook aan toe:
“Op voorwaarde dat Synatom blijft bestaan. Het zou geen kwaad kunnen als de beleidvoerders zich eens bezinnen over wie de rekening zal betalen wanneer het bedrijf zou verdwijnen. Bijvoorbeeld door een faillissement.”

Vanuit deze optiek mogen we vermelden dat Niras de voorbije jaren werd geconfronteerd met het faillissement van het bedrijf Best Medical Belgium S.A.. Een klein nucleair dochterbedrijf van de Amerikaanse groep Team Best in het Waalse Fleurus. Uiteindelijk zal de Waalse overheid – zeg maar de Waalse belastingbetalers – en het Insolvabiliteitsfonds van NIRAS de rekening voor de ontmanteling en sanering van de bedrijfsgebouwen en het beheer van het radioactief afval betalen. Er werd op de site het zeer gevaarlijke strontium 90 aangetroffen weliswaar in aangepaste omstandigheden opgeslagen waardoor het geen gevaar vormt voor de volksgezondheid. De radioactiviteit van strontium 90 halveert elke 28 jaar. Bijgevolg duurt het bijna 200 jaar voor het nucleair gevaar is verdwenen.

Marc Demarche: “Ook dergelijke exploitaties zijn onderdeel van onze maatschappelijke taak: voorkomen dat er risico’s ontstaan voor mens en milieu als een nucleaire exploitant failliet gaat.”

Radioactieve afvalvaten van Doel lekken

Bij controle in 2013 te Dessel in de opslagbunkers van Belgoprocess, een dochter van NIRAS die verantwoordelijk is voor het beheer en opslag van radioactieve afvalstoffen evenals de ontmanteling en sanering van stilgelegde nucleaire installaties, werden lekken van gel uit vaten met in beton ingekapselde radioactieve afvalstoffen ontdekt die afkomstig waren van de Doelse kerncentrales. Het gel bleek een chemische reactie te zijn van het beton.

Een parallellopend onderzoek naar kanker in Dessel en Mol stelt 'het probleem met de lekkende vaten afkomstig uit de kerncentrale van Doel' in een gans nieuw daglicht vermits nogal wat vaten met nucleair afval die gestapeld staan op de site van Dessel onregelmatigheden vertonen.

“Het debat over meer of minder kernenergie gaat vandaag louter over de bevoorradingszekerheid. Het is hoog tijd voor een meer maatschappelijk debat over de manier waarop we met ons nucleair afval omgaan”, zegt Karin Temmerman. “Dat is stuitend,” vervolgt Temmerman, “de meeste vaten zijn immers niet ouder dan 20 jaar. Het is een private speler - met name Electrabel - die nucleair afval in vaten verpakt om het dan te bergen. We moeten de vraag durven stellen of we de verantwoordelijkheid hiervoor bij een private speler mogen leggen. Die private speler wil vooral aan de laagst mogelijke kost produceren en denkt niet op langere termijn.”

In Amerika draaien de kerncentrales gemiddeld 60 jaar

Volgens de wet van 2003 op de kernuitstap zouden in 2015 Doel 1, Doel 2 en Tihange 1 in 2015 buiten dienst worden gesteld. In 2014 had Tihange 1 door het parlement de toelating gekregen om langer in dienst te blijven. Na de wettelijke stop van Doel 1 & 2 in 2015 gaf het parlement een levensduurverlenging van 10 jaar voor Doel 1 & 2 en zullen door dit besluit meteen de langst functionerende kerncentrales van Europa worden. De bedrijfsvergunning van Doel 3 loopt in 2022 te einde. Tihange 2 volgt in 2023. Tenminste wanneer deze scheurtjesreactoren niet eerder hun vergunning verspelen. Ook voor Doel 4 en Tihange 3 zal de ontmanteling in 2025 starten. Tenminste wanneer deze ook geen verlenging krijgen. In de VS geeft men nu aan meerdere kerncentrales een levensduur van 60 jaar.

Na de definitieve stop van de centrale wordt de hoogradioactieve splijtstof uit de reactor gehaald om gedurende 3 à 4 jaar in een waterbad te worden afgekoeld. Daarna wordt dit hoogradioactief afval gedurende 50 tot 100 jaar bovengronds opgeslagen tot de temperatuur dermate is gedaald dat het probleemloos voor enkele 100.000nde jaren op 200 meter diepte in de stabiele Boomse kleiplaat in Dessel kan worden bewaard. Maar, alhoewel deze modaliteit gedurende meer dan 25 jaar door Hades – een ondergronds laboratorium onder het beheer van ESV Euridice (op zijn beurt een economisch samenwerkings-verband tussen het SCK•CEN en NIRAS) – wordt onderzocht, stelt Marc Demarche, directeur van NIRAS, vraagtekens en is de realisatie van de ondergrondse stokkeerplaats voor hoogradioactief afval nog steeds niet aangevangen.

In de energielogica in Vlaanderen en bij uitbreiding België is er enkel plaats of voor kernenergie of voor herwinbare energie.

In de hoorzitting van 23 oktober 2002 in voorbereiding de wet op de maximumleeftijd van de kerncentrales kwam het ABVV tot besluit dat:
‘de veiligheid van de kerncentrales en de tewerkstelling in de elektriciteitssector gewaarborgd moeten worden, onder meer d.m.v. ambitieuze beleidsmaatregelen om de vraag te beheersen en de ontwikkeling van de gecentraliseerde en de gedecentraliseerde productie, ervoor gezorgd moet worden, dat de discussie over de gestrande kosten intrinsiek gekoppeld wordt aan het debat over de gestrande winsten in de sector, die in het algemeen belang aangewend moeten worden, nl. om de hiervoor uiteengezette doelstellingen waar te maken.

Professor Dr. Aviel Verbruggen UA in 2011 ’ over hernieuwbare energie en energiebeleid’:
“Na 40 jaar in het bad met die lobbies heb ik wel wat ervaring daarmee. Je kunt die landen niet overtuigen, je kunt die
belangengroepen ook niet overtuigen. Je kunt ze verder ook niet verleiden, want daar zijn ze veel te slim voor. Je kunt ze
bovendien niet verslaan en je kunt ze niet vernietigen, want daarvoor zijn ze veel te sterk.
Je kunt ze alleen irrelevant maken, zorgen dat ze geen betekenis hebben. Als je de energie-efficientierevolutie kunt
doorvoeren, wat een politiek beleid vereist, dan kan de vraag naar elektriciteit in absolute termen dalen. Als die alternatieve
energievormen belangrijker worden, dan worden ze irrelevant. Dat kan binnen 10 à 15 jaar want de technologie is er.”

Jan Cornillie, politiek directeur van de sp.a in 2017:
“Durf vergelijken. Het was de slogan waarmee in 2012 de energiemarkt in ons land werd opengebroken. Dankzij een strengere prijsreglementering én via groepsaankopen won u, de consument. Electrabel raakte zijn marktdominantie kwijt. Dat werkte bevrijdend en enkele maanden later al lag de prijs van uw elektriciteit beduidend lager. Die snelle verandering staat in schril contrast met de trage opening van de Belgische markt voor de productie van die elektriciteit. Vandaag, vijf jaar later, domineren twee Franse energiereuzen - GDF en EDF - die nog altijd. De reden: het aandeel kernenergie in onze energiemix. De methode: permanente onzekerheid creëren over de wettelijk voorziene kernuitstap.”

Het energiepact december 2017:
De vier milieuministers gaan akkoord om de Belgische atoomcentrales te sluiten tegen 2025 om meer ruimte te geven aan hernieuwbare elektriciteit: het inrichten van meer wind- en zonnestroomparken maar ook installaties gestuurd door coöperatieven en groepsprojecten, hertekenen van de netten, bufferen van niet gebruikte stroom in thuis- en wijkbatterijen, slimme meters die apparaten sturen buiten de piektijden, overstappen naar waterstof economie. Minder energieverbruik in energie neutrale gebouwen, het installeren van warmtenetten en introduceren van milieuvriendelijke mobiliteit leidt ons naar totaal nieuwe energiebalansen. Commerciële positieve impulsen maken hernieuwbare energie subsidiearm en competitief met de oude afgeleefde kernenergie. Zo daalde de kostprijs van zonnepanelen van 6,5 €/Wp (Watt piek) in 2005 tot 1,5 €/Wp in 2017 en men verwacht een kostprijs onder 1,0 €/Wp in 2025.

Ondanks de sneltrein (r)evolutie van hernieuwbare elektriciteitsproductie bestaan er zowel politieke- en middenveldorganisaties als opiniemakers die dit pact in vraag stellen.

“Klimaatverandering is onomkeerbaar en verwoestend. Er is geen tijd te verliezen, zoals we al jaren doen. De alternatieven barsten uit hun voegen, stop alstublieft met ze af te remmen en in te snoeren (Prof. emeritus Aviel Verbruggen, 20 december 2017)”.


Frank Van Dessel
Jan. 2018