De voorbije maanden hebben we een paar keer gezien dat grote banken illegale constructies opzetten. Het patroon is elke keer hetzelfde: om iets meer te verdienen, worden immense risico's genomen.

Om hun bank een beetje extra geld te laten verdienen en om de eigen bonus op te krikken, blijven ze extreme risico's nemen. Die risico's treffen in de allereerste plaats de gemeenschap.

Als die illegale constructies aan de oppervlakte komen, ontkennen de banken ze eerst, minimaliseren ze vervolgens en personaliseren ze in uiterste nood. De financiële sector in Europa komt nog altijd niet tot inkeer en de overhedenblijven te veel aarzelen. Tijd voor de parlementen om het heft in handen te nemen.

Laten we beginnen met het goede nieuws. De illegale constructies binnen grote banken komen steeds vaker en tot in detail aan de oppervlakte. Niet alleen in de Verenigde Staten, ook bij ons. Alleen vallen daar, en bijna uitsluitend daar, ook sancties. Tot daar dan ook het goede nieuws.

Twee voorbeelden

1/ Het dossier BNP Paribas, waar het eerst een beetje onduidelijk bleef wat er precies was misgelopen. Iets met het overtreden van Amerikaanse regels bij transacties. In en rond de bank klonk het sussend dat er inderdaad regels overtreden waren, maar dat de systemen aangepast zouden worden zodat ze het 'nooit meer zouden doen'. Goed geprobeerd. Sinds een paar dagen is het immers duidelijk dat het om bijzonder zware feiten gaat, jarenlang bewust gepleegd tot op het topniveau van de bank.

De verslagen van de Amerikaanse hoofdaanklager Eric Holder laten aan duidelijkheid niets te wensen over. Hij heeft het overcrimes enfelonies. Misdaden en misdrijven. De reacties van de bank - minimaliseren, de context verzachten, op hun communiezieltje beloven dat het niet meer zal gebeuren - zijn misplaatst. Zeker omdat de illegale constructies ondanks herhaalde en heldere waarschuwingen, intern en extern, jaren aan een stuk vrolijk doorgingen. Immens grote risico's - tot het ondersteunen van een regime dat een genocide organiseert - voor een beetje extra rendement.

2/ Toen in ons land naar boven kwam dat er grootbanken waren die bewust frauduleuze constructies aanboden aan hun klanten, zagen we net hetzelfde: ontkenning, relativering, en ten slotte de belofte om de interne regels aan te passen. Dat laatste alleen omdat er zwart op wit naar boven kwam dat de ongelukkige toevalligheden ingenieus opgezette constructies waren. Compleet met codenamen en geheime telefoonnummers.

De rode draad door die voorbeelden is het patroon: dat sommige bankiers binnen sommige banken gewoon hetzelfde gedrag handhaven als voor 2008. De bankencrisis? Een voetnoot, niet van die aard om het eindelijk over een andere boeg te gooien. Om hun bank een beetje extra geld te laten verdienen en om de eigen bonus op te krikken, blijven ze extreme risico's nemen. Die risico's treffen in de allereerste plaats de gemeenschap. Ethiek? Daar organiseren ze wel eens een seminarie over.

Het Amerikaanse model

Wat gebeurt er ondertussen bij de toezichthouder en de overheden? Gabriel Zucman, econoom aan de London School of Economics en co-auteur van het ophefmakend studiewerk van Thomas Piketty, wijst in een paper op de opvallende verschillen in aanpak tussen de Verenigde Staten en Europa.

De Amerikanen moedigen klokkenluiders aan met forse compensaties, delen fikse boetes uit en - waarschijnlijk de meest efficiëntie stok achter de deur - nemen licenties af om nog verder te bankieren. Zwitserland is het beste bewijs om dat verschil in aanpak te duiden. De Amerikanen spelen een pioniersrol in het terugdringen van Zwitserland als belastingparadijs, de Europeanen volgen mondjesmaat. Maar als het op vaststelling, vervolging en sanctionering aankomt, is Europa nog nergens. Zucman wijst er fijntjes op dat de Europese landen nochtans dertig keer meer kapitaal verstopt hebben in Zwitserland dan de Amerikanen. De Europese schatkisten lopen dus tot dertig keer meer geld mis dan de Amerikaanse. Toch zijn het de Amerikanen die de dans leiden.

Wat decrime of defelony ook is, het is hoog tijd dat de parlementen ook in Europa de volgende stap zetten. Ofwel zijn we aandeelhouder, en dan moeten we maatregelen afdwingen om de banken in het gareel te houden. Een bank verplichten zichzelf partij te stellen tegenover de bankiers die extreem risicogedrag vertonen. Medewerkers die bewust wetten en interne regels overtreden voor de rechtbank slepen. De rotte appels aanpakken in plaats van ze met bonussen te belonen. In het andere geval: hou toezicht op het toezicht - parlementair toezicht op het bankentoezicht - en maak het voor justitie mogelijk om echt te vervolgen. Als daar wetsaanpassingen voor nodig blijken: laten we ze dan goedkeuren, en snel.

Sommige bankiers zullen het niet vanzelf leren. Zoals ze het zelf stelden ten tijde van de bankencrisis:As long is the music is playing, they will keep on dancing.