We leven in een tijd van radicale digitalisering. Via onze smartphone, Fitbit en andere ‘wearables’ delen we een hele dag wat we doen, met wie, waar we ons begeven en hoeveel geld we uitgeven. Daarnaast registreren slimme toestellen in onze woning - onze televisie, koelkast, printer, router tot zelfs het speelgoed van onze kinderen - massaal onze gedragsgegevens. Ook buitenshuis wordt ons doen en laten voortdurend in kaart gebracht, bijvoorbeeld in onze auto, via camerabewaking en slimme straatverlichting.

Deze massa gegevens over ons gedrag, dat zijn ‘big data’. Big data openen fantastische perspectieven op zowat alle terreinen van ons leven. De locatievoorzieningen op onze smartphone zorgen dat apps ons dichtslibbend verkeer vlotter kunnen maken. Big data kunnen onze veiligheid verhogen want ze vormen de basis van e-policing, kunnen onze gezondheid verbeteren en maken van onze steden ‘smart cities’ waarin we ons sneller, veiliger en comfortabel bewegen.

Ontginning

Helaas zijn big data niet louter een hoera-verhaal. Behalve dat we geen enkel idee hebben waar die ongebreidelde ontginning van onze data zal eindigen, beseffen we onvoldoende wat er nu al gebeurt met onze data. We weten niet welke gedragsgegevens verzameld worden en door wie, hoeveel ze waard zijn, aan wie ze verkocht worden en wat ermee gebeurt.

Zeker is dat wij veel geld waard zijn. Er is een bijzonder lucratieve handel ontstaan, waarin niet alleen de Googles en Facebooks van deze wereld maar ook telecomoperatoren en andere bedrijven belangrijke spelers zijn. Onze data worden ‘in real time’ geveild. Een nieuwe sector van ons onbekende bedrijven verdient er grof geld mee. Die bedrijven weten alles over ons, wij weten zo goed als niets over die lucratieve handel.

Die evolutie is niet alleen zorgwekkend voor wie geeft om zijn of haar recht op privacy, maar voor onze democratie en onze rechtsstaat tout court. De uitdaging is om het potentieel van big data maximaal aan te wenden voor een toekomst die gezamenlijk is - open data voor iedereen in plaats van alleen voor diegenen die ze kunnen betalen - én tegelijk ons recht op privacy en zelfbeschikking te beschermen.

Machtsbalans

Morgen is het de Europese Dag van de Privacy. Aan de vooravond moeten we vaststellen dat de machtsbalans helemaal verstoord is. Onze privacy is paradoxaal. We voelen ons online niet onveilig en ervaren het gemak van alle slimme toestellen in ons huis. Wij vinden privacy wel belangrijk, maar we handelen er niet naar. Dat komt omdat we niet beseffen dat sommigen grof geld verdienen aan onze gedragsgegevens.

Het moet anders. Op dit ogenblik zit ons doen en laten willens nillens in een ‘black box’ in handen van deze nieuwe industrie. We moeten dat evenwicht herstellen. Het openen van de black box is een gedeelde verantwoordelijkheid.

Bedrijven die onze gegevens verzamelen, verwerken en verkopen hebben de morele plicht om onze privacy en onze zelfbeschikking te garanderen. Ze moeten mensen toestemming vragen om hun data te verzamelen en te verhandelen in plaats van ze een kluwen aan gebruiksvoorwaarden te laten doorploegen. Doen ze dat niet uit zichzelf, dan moet de overheid hen ertoe verplichten.

Privacy is één ding, volledige transparantie een tweede. Op welke markt verkopen die ‘big data-bedrijven’ onze gegevens? Waar gaat al die informatie naar toe, voor hoeveel geld en met welk doel? Voor we het weten, zitten we écht in de problemen. Zo zijn er banken die kredieten weigeren nog voor een eerste gesprek, omdat een koppeling van gegevens aantoont dat persoon X niet kredietwaardig zou zijn. Maar ook de algoritmes maken fouten. 

Volledige transparantie betekent bovendien dat ‘big data’ maximaal open data worden. Ten voordele van iedereen en niet alleen voor wie geld op tafel legt. Alleen met open data krijgen start-ups en kleine kmo’s een eerlijke kans om te innoveren.

Mediawijsheid

Tenslotte moeten we mensen bewust maken van wat ze ongewild weggeven over zichzelf. Daarom moeten we volop en permanent investeren in mediawijsheid voor jong én oud. Wetenschappelijke inzichten ruimer en sneller verspreiden, ‘class actions’ tegen Facebook en andere acties kunnen helpen om de zaak op de publieke agenda te zetten. Om mensen écht geïnformeerd te laten beslissen wat ze willen prijs geven over zichzelf, tegen welke baten en kosten.

Big data is geen zwart-witverhaal. Maar evenmin een verhaal dat zich boven onze hoofden moet afspelen. Dit gaat over ons, om wie we zijn en waarvoor we kiezen. Ons privacyrecht is anno 2017 compleet achterhaald, want publieke en private sfeer lopen vandaag door elkaar.

Sluitende of simpele antwoorden zijn er niet. Het begint bij bewustwording en het in kaart brengen van de risico’s en opportuniteiten. Alleen op die basis kunnen we eerlijke regels schrijven die niet alleen onze privacy waarborgen, maar meteen ook een hele samenleving dienen. Daarom gaan we vandaag hierover in gesprek met experten uit het veld in het Vlaams Parlement.

Opinie Katia Segers