Naar aanleiding van de sessie 'naar een rijk en divers cultuurlandschap' op het Visie2012 congres schreef ik deze column. "Cultuur confronteert je met jezelf, met anderen, met de hele samenleving en doet je daarover nadenken"

 

De Vooruit bestaat volgend jaar 100 jaar. Ik zou ze niet de kost willen geven, alle mannen en vrouwen die daar in die prachtige zaal in Gent voor het eerst naar het theater gingen. Of naar de film. Of naar een concert. Die zonder de Vooruit misschien nooit in contact waren gekomen met cultuur, die zonder de Vooruit misschien nooit over de drempel heen waren gesprongen. Toen deden we nog aan volksverheffing. Een prachtig woord. Passé, maar het dekt de lading wel.

Mijn eigen Vooruit was het Mechels Miniatuur Theater, het legendarische MMT. Toen ik 11 was speelde een vriendinnetje uit mijn klas mee in een voorstelling van Jungle Book, ze was Mowgli. Theater, daar deden wij thuis niet aan. Ik herinner me nog dat ik toen helemaal verloren gelopen ben in de stad op weg naar het Mechels Miniatuur Theater, en dat ik me in de zaal de hele tijd bekeken voelde. Ik was de enige gekleurde in een zaal vol blanke Mechelaars. Ongemakkelijkheid, dat is me vooral bijgebleven van mijn eerste culturele ervaring.

Ik heb de smaak pas echt te pakken gekregen toen ik in de middelbare school naar een monoloog van Jan Decleir ging kijken. Jan Decleir als Gilles de Rais. Zo indrukwekkend dat ik helemaal verkocht was aan het theater. En aan Jan Decleir. De lichtjes traumatische ervaring met Jungle Book was op slag vergeten.

Later heb ik ontdekt dat goed theater – of film, of muziek, of literatuur, of kunst - de toeschouwers zich vaak ongemakkelijk laat voelen, zoals Jungle Book met mij deed. Cultuur confronteert je met jezelf, met anderen, met de hele samenleving en doet je daarover nadenken. Cultuur versterkt je denkbeelden of gooit ze helemaal om. Maar als dat theater, die film, die muziek, dat boek, dat schilderij of dat beeldhouwwerk goed gemaakt is – en dat is puur subjectief, daar bestaat wat mij betreft geen criteria voor – en je er de hart en de ziel van de maker in voelt, laat het je nooit onberoerd.

Die confrontatie kan hoogst persoonlijk zijn. ‘Het verdriet van België’ van Hugo Claus heeft me ‘de Vlaming’ pas echt doen begrijpen. Het boek heeft me doen begrijpen waarom ik de mensen hier zo stug vond, waarom ze zo weinig van zichzelf prijsgaven. ‘Le pain nu’ van Mohamed Choukri heeft me mijn vader pas echt doen begrijpen. Zijn stilte, de onzekerheid en de twijfels die allemaal onuitgesproken bleven.

Cultuur maakt het onbekende bekend en maakt onbekenden bekend. In die zin is het een zeer krachtig instrument om bruggen te slaan en mensen te verenigen. Dat is waar de Vooruit bijna honderd jaar geleden mee begon, en die geest moeten we vandaag meer dan ooit levend houden. Laat ons het kind dus vooral niet met het badwater weggooien, en cultuur ook in crisistijden – zeker in crisistijden – niet stiefmoederlijk behandelen.

Kunstenaars hebben een cruciale rol gespeeld in ontelbare politieke omwentelingen. Ons eigen landje is ontstaan na een opera die de gemoederen tot ver boven het kookpunt verhitte. We moeten blijven garanderen dat die kunstenaars ruimte en vrijheid krijgen om de samenleving een spiegel voor te houden.

Maar, en dat is de grote uitdaging, dat is tweerichtingsverkeer. Ook de maatschappij moet de kunstenaar een spiegel voorhouden. Het aanbod moet zich aanpassen aan de veranderde realiteit, aan de diversiteit in onze maatschappij. Alleen dan kunnen kunst en cultuur krachtige instrumenten blijven. Kunnen ze confronterend blijven, kunnen ze inspirerend blijven, kunnen ze mensen blijven verbinden. Kortom kunst en cultuur hebben een krachtige, socialiserende werking. In de meest brede zin van het woord zorgen ze voor interculturalisering; het verbinden van de meest diverse groepen in onze samenleving . Ze schudden mensen wakker, vormen mee hun kijk op mens en maatschappij en zorgen als het even kan voor collectieve vooruitgang. Alleen moeten we vandaag vast stellen dat het huidige landschap en het huidige aanbod niet altijd even goed aangepast zijn aan de veranderende samenleving van vandaag. De diversiteit, die reeds zo is ingebakken in de dagdagelijkse realiteit, is nog steeds onvoldoende vertegenwoordigd onze cultuurhuizen en in het culturele aanbod. Hier ligt voor mij, en ons, de uitdaging voor morgen.
Of om het met de woorden van Frank Beke, oud burgemeester van Gent en panellid op visie2012 te zeggen “We kunnen streven naar straten van goud maar als de deur dicht blijft kan cultuur niet verbinden en confronteren”.

Yamila Idrissi,
Vlaams Parlementslid